Một buổi chiều đầu hè, tôi tìm đến ngôi nhà nhỏ của cụ Tư nằm bên mép cánh đồng của một làng quê Bắc Bộ. Trên bức tường đã ngả màu thời gian là những tấm ảnh gia đình cũ kỹ, còn ngoài sân, tiếng chim sẻ và tiếng gió thổi qua hàng tre khiến khung cảnh trở nên yên bình đến lạ.
Tôi là Đức Anh, thành viên của dự án Ông bà kể lại – một dự án nhằm ghi lại những ký ức, câu chuyện và trải nghiệm của thế hệ đi trước để lưu giữ cho các thế hệ mai sau. Hôm nay, tôi tìm gặp cụ Tư để lắng nghe những câu chuyện mà cụ đã mang theo suốt gần cả cuộc đời.
Khi được hỏi về những biến cố lớn nhất mà mình từng chứng kiến, cụ trầm ngâm rất lâu. Ánh mắt cụ hướng ra khoảng sân trước nhà, nơi nắng chiều đang dần buông xuống.
“Chiến tranh thì ông còn nhỏ quá, nhớ không hết. Nhưng có một chuyện mà đến giờ ông vẫn không quên được…”
Cụ dừng lại vài giây rồi nói tiếp:
“Là nạn đói năm 1945.”
Không có những con số thống kê hay những dòng sự kiện trong sách giáo khoa. Thay vào đó là ký ức của một cậu bé bảy tuổi năm nào, về những ngày người dân trong làng phải vật lộn để tìm cái ăn, về những người hàng xóm đột nhiên biến mất, và về giá trị của một bát cơm trong thời điểm mà sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau một bữa ăn.
Câu chuyện của cụ Tư bắt đầu từ đó.
“Các cháu bây giờ bỏ thừa nửa bát cơm là chuyện bình thường. Chứ thời ông bà ngày ấy, có một bát cơm trắng để ăn no bụng là điều không dám mơ tới.”
Cụ Tư nhìn xa xăm về phía cánh đồng cuối làng. Đôi bàn tay đã nhăn nheo khẽ vuốt lên chiếc chén sứ cũ đặt trên bàn. Đó là chiếc chén mà cụ vẫn giữ từ thời cha mẹ mình còn sống.
Câu chuyện của cụ bắt đầu như thế.
Năm 1945, cụ mới lên bảy tuổi. Ký ức về những ngày ấy đã mờ đi nhiều, nhưng có những hình ảnh mà cụ bảo rằng đến cuối đời cũng không thể quên được.
“Ngày nào cũng thấy người đi ngoài đường. Họ gầy lắm. Gầy đến mức chỉ còn da bọc xương. Có người đi được vài bước rồi ngồi bệt xuống, không đứng dậy nữa.”
Làng của cụ nằm ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đó vốn là vùng trồng lúa màu mỡ, nhưng năm ấy, ruộng đồng không còn mang lại sự no đủ.
Cha mẹ cụ phải đào củ chuối, hái rau dại, nhặt từng hạt thóc rơi ngoài sân đình. Những thứ ngày thường dùng cho gia súc cũng trở thành thức ăn của con người.
Có hôm mẹ cụ mang về một nắm cám.
“Nhà chẳng còn gì để ăn nữa. Mẹ trộn cám với rau rồi nấu lên. Lũ trẻ chúng tôi ngồi quanh nồi, đợi mãi mới được mỗi người một bát nhỏ.”
Cụ cười buồn.
“Ăn xong vẫn đói.”
Nhưng điều khiến cụ day dứt nhất không phải là cơn đói của chính mình.
Đó là người hàng xóm tên Lợi.
Lợi hơn cụ vài tuổi. Hai đứa thường chăn trâu cùng nhau. Một buổi sáng, cụ sang gọi bạn đi chơi như mọi ngày.
“Cửa nhà đóng im ỉm. Sau này mới biết cả nhà cậu ấy đã rời làng đi xin ăn từ mấy hôm trước.”
Từ đó, cụ không bao giờ gặp lại người bạn ấy nữa.
Nhiều năm sau, mỗi khi nhắc đến, cụ vẫn không biết Lợi đã sống sót hay đã nằm lại ở đâu trên những con đường tha hương năm ấy.
Những câu chuyện như vậy không phải là hiếm.
Người trong làng kể rằng cứ mỗi sáng thức dậy, lại nghe tin thêm một gia đình bỏ làng đi nơi khác. Có người tìm được sự sống. Có người mãi mãi không trở về.
Thế nhưng, giữa những ngày tháng khó khăn ấy vẫn có những điều khiến cụ nhớ mãi.
Đó là sự đùm bọc của xóm làng.
“Nhà nào còn ít khoai thì chia cho nhà không có. Nhà nào còn bát cháo thì san sẻ cho người bệnh.”
Mọi người đều nghèo, đều đói, nhưng vẫn cố giúp nhau vượt qua những ngày đen tối nhất.
Cụ bảo rằng chính điều đó đã giúp nhiều người sống sót.
Gần tám mươi năm đã trôi qua.
Giờ đây, khi nhìn những mâm cơm đầy đủ của con cháu, cụ thường nhắc một câu:
“Đừng bao giờ coi hạt gạo là điều hiển nhiên.”
Với thế hệ của cụ, mỗi hạt gạo đều gắn với ký ức về những ngày tháng sinh tử.
Một bát cơm hôm nay không chỉ là thức ăn.
Đó còn là lời nhắc nhớ về một thời kỳ đau thương trong lịch sử dân tộc, về những con người đã phải đánh đổi tất cả chỉ để được sống thêm một ngày.
Và có lẽ, điều quý giá nhất mà những người như cụ để lại không phải là câu chuyện về cái đói.
Mà là bài học về nghị lực, về sự sẻ chia và về sức sống mãnh liệt của con người Việt Nam trong những thời khắc khó khăn nhất.